Αλεξάνδρου Στράτος. Δ/ντής Κέντρου ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
Όπως όλοι οι ενήλικες, έτσι και όλα τα παιδιά έχουν τη δική τους ιδιοσυγκρασία (ταμπεραμέντο). Γεννηθήκαμε λοιπόν με συγκεκριμένη ιδιοσυγκρασιακή «ταυτότητα» που μας χαρακτήρισε με διαφορετικά χαρακτηριστικά σαν «εύκολα» ή «δύσκολα», ενεργητικά ή παθητικά παιδιά. Οι γονείς πρέπει λοιπόν να είναι έτοιμοι να αντιμετωπίσουν την «ιδιαιτερότητα» στην ιδιοσυγκρασία του παιδιού τους, αλλά και να ζητήσουν τη βοήθεια και να συζητήσουν με τον Παιδίατρο και Ειδικούς, όταν αυτές οι ιδιαιτερότητες καθιστούν δυσλειτουργική την επίδοση των παιδιών τους.
Αλλά και σε εμάς ως ενήλικες, η ιδιοσυγκρασία του καθενός ορίζει εάν μπορούμε ή όχι να κάνουμε παρέα, να έχουμε κοινά ενδιαφέροντα και αρμονική σχέση.
Τα χαρακτηριστικά της ιδιοσυγκρασίας είναι ξεχωριστά πρότυπα συμπεριφοράς καθ ‘όλη τη διάρκεια της ζωής μας, αλλά είναι πιο αισθητά και μελετώνται περισσότερο στα παιδιά. Τα μωρά συνήθως περιγράφονται από την ιδιοσυγκρασία, αλλά η διαχρονική έρευνα εδώ και έναν αιώνα άρχισε να καθιερώνει το ταμπεραμέντο ως κάτι που είναι σταθερό σε όλη τη διάρκεια ζωής.
Τι είναι η Ιδιοσυγκρασία (temperament);
Στα βρέφη, είναι οι ιδιαίτερες οργανικές προδιαθέσεις και οι χαρακτηριστικοί τρόποι αντίδρασης στους οποίους βασίζεται η μετέπειτα εξέλιξη των διαφόρων γνωρισμάτων της προσωπικότητας. Εμφανίζει σχετική σταθερότητα έκφρασης σε διάφορες καταστάσεις και περιόδους ανάπτυξης και είναι αποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων της κληρονομικότητας, της βιολογικής ωρίμανσης και των εμπειριών του ατόμου (2008 Χουντουμάδη, Πατεράκη, «Λεξικό Ψυχολογίας»).
Οι Chess and Thomas (1983) την ορίζουν ως «τον συνδυασμό ψυχικών, σωματικών και συναισθηματικών χαρακτηριστικών ενός ατόμου, η φυσική του προδιάθεση». Αναφέρεται γενικά σε σταθερές ατομικές διαφορές στη συμπεριφορά που βασίζονται βιολογικά και είναι σχετικά ανεξάρτητες από τη μάθηση, το σύστημα αξιών και συμπεριφορών.
O Robert Cloninger (1987) αναφέρει ότι «η ιδιοσυγκρασία είναι το σύνολο των ειδικών βιολογικών και ψυχολογικών στοιχείων που χαρακτηρίζουν ένα άτομο, καθορίζουν την προσωπικότητα, τις αντιδράσεις και τη συμπεριφορά του και το κάνουν διαφορετικό από άλλα άτομα». Τα στοιχεία αυτά έχουν διαμορφωθεί από την επίδραση των εξής παραγόντων:
-της κληρονομικότητας,
-του κοινωνικού και οικογενειακού περιβάλλοντος,
-των εκπαιδευτικών και λοιπών εμπειριών του ατόμου
-του τρόπου ζωής του ατόμου
Αν και έχει συμφωνηθεί ένας ευρύς ορισμός της ιδιοσυγκρασίας, έχουν αναπτυχθεί πολλά σχήματα ταξινόμησης για την ιδιοσυγκρασία και ακόμα επικρατεί μεγάλη συζήτηση για αυτήν.
Ας δούμε όμως την ιδιοσυγκρασιακότητα των μωρών και των μικρών παιδιών αλλά και την εξέλιξή της κατά την ωρίμανση
Α. ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΑΣ 0-5 ΕΤΩΝ
Στα μικρά παιδιά, 9 είναι οι παράγοντες της ιδιοσυγκρασίας: Διάθεση, Επιμονή, Προσοχή, Ρουτίνα- Βιολογικοί Κύκλοι (Ρυθμιστικότητα), Αντίδραση Σε Νέους Ερεθισμούς, Προσαρμοστικότητα, Απουσία Άσκοπης Κινητικότητας, Αντιδραστικότητα Σε Ερεθίσματα, Ένταση Αντίδρασης.
Επίσης τα μωρά και τα μικρά παιδιά, χωρίζονται σε 4 είδη με βάση την ιδιοσυγκρασία τους:
-Το «Εύκολο» μωρό-παιδί
-Το «Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση»
-Το «Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση» και
-Το «Αργό να ζεσταθεί»
Ας δούμε αυτούς τους παράγοντες και τα είδη πιο αναλυτικά:
1. Διάθεση
Το ποσόν της ευχαρίστησης, παιχνιδιάρικης διάθεσης και φιλικότητες σε σχέση με το ποσό του κλάματος και της μη φιλικής εκδήλωσης.
Εύκολο : Συνεχώς χαρούμενο, γελαστό, θετικό.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δείχνει συνήθως παθητικό και περισσότερο του αναμενόμενου αποτραβηγμένο / ήρεμο, φτωχή επαφή με το περιβάλλον .
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Ταράζεται και κλαίει με το παραμικρό, γκρινιάζει πολύ συχνά, δεν είναι χαμογελαστό και σπάνια βρίσκεται σε καλή διάθεση.
Αργό να «ζεσταθεί» : Ποικίλλει η διάθεσή του αλλά όχι ακραία. Αργεί να ανταποκριθεί αλλά τελικά ανταποκρίνεται θετικά.
2. Επιμονή
Η εξακολούθηση της προσπάθειας παρά τις πιθανές δυσκολίες που εμφανίζονται.
Εύκολο : Βάζει τα δυνατά του να προσεγγίσει και να επιτύχει κάτι που θέλει και θα το προσπαθήσει με υπομονή και επιμονή για πολύ ώρα.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δεν επιμένει στην προσπάθεια να εμπλακεί με το περιβάλλον ή θα μεταφέρει πολύ γρήγορα το ενδιαφέρον του αλλού.
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Παραιτείται μετά από λίγα δευτερόλεπτα νευριασμένο που δε μπορεί να καταφέρει κάτι ή θα μεταφέρει το ενδιαφέρον του αλλού.
Αργό να «ζεσταθεί» : Έχει τη διάθεση να τα παρατήσει εύκολα, αλλά με την παρότρυνση του ενήλικα τελικά θα εμπλακεί μετά όμως από προσπάθεια.
3. Προσοχή
Η ικανότητα επικέντρωσης σε ένα ερέθισμα παραβλέποντας κάποιο άλλο και το μέγεθος του χρόνου που συνεχίζεται μία δραστηριότητα χωρίς διακοπή.
Εύκολο : Στυλώνει το βλέμμα σε αυτό που το ενδιαφέρει, ακούει τις κουβέντες μας με προσοχή και διατηρεί την εμπλοκή του σε αυτό που επιθυμεί.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δεν στέλνει ενεργητικά την προσοχή του δυναμικά και ενεργητικά παρά σε ελάχιστα πράγματα.
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Μετατοπίζεται συνεχώς από το ένα ερέθισμα στο άλλο, δεν διατηρεί προσοχή παρά για πολύ ελάχιστο χρόνο.
Αργό να «ζεσταθεί» : Δυσκολεύεται αρχικά να προσανατολιστεί και χρειάζεται την επίμονη βοήθειά μας για να το καταφέρει. Σε κάποιες δραστηριότητες τα καταφέρνει καλύτερα και σε κάποιες άλλες αποτυγχάνει.
4. Ρουτίνα- Βιολογικοί Κύκλοι (Ρυθμιστικότητα)
Η προβλεψιμότητα ή μη του χρονισμού (ρύθμισης) των βιολογικών δράσεων (πείνα, χώνεψη, κύκλοι ύπνου, κενώσεις κλπ).
Εύκολο : Έχει σταθερούς βιολογικούς κύκλους, μπαίνει εύκολα σε βιολογική ρουτίνα και συνηθίζει σε συγκεκριμένες ώρες ύπνου ή φαγητού (έχει καλό βιολογικό ρολόι).
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δείχνει ασταθή ωράρια ή επίμονες βιολογικές ρουτίνες, δεν δείχνει εμφανώς να πεινάει, κοιμάται πολύ.
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Έχει ασταθή ωράρια, δεν μπαίνει εύκολα σε ρουτίνα, δεν πεινά και δεν κοιμάται ποτέ την ίδια ώρα της ημέρας και κοιμάται λίγο ή ανήσυχα (δεν έχει φτιάξει βιολογικό ρολόι).
Αργό να «ζεσταθεί» : Ποικίλλει. Σε άλλα πράγματα είναι καλύτερα ρυθμισμένο από άλλα. Χρειάζεται χρόνο για να συνηθίσει νέες αλλαγές και ρουτίνες (φαγητού, ύπνου κλπ).
5. Αντίδραση Σε Νέους Ερεθισμούς
Η φύση της εσωτερικής αντίδρασης σε μία νέα κατάσταση ή ερέθισμα.
Εύκολο :Αποδέχεται εύκολα κάθε καινούργιο μη ενοχλητικό ερεθισμό (πρόσωπα – υλικά – καταστάσεις – εκπλήξεις). Η προσέγγιση φαίνεται με θετική ψυχική αντίδραση (χαμόγελο, ομιλία, έκφραση προσώπου) ή κινητική δραστηριοποίηση.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δείχνει να αδιαφορεί σε νεωτερισμούς, υπό-αντιδρά και αδιαφορεί σε νέα πρόσωπα – υλικά – καταστάσεις. Δεν αντιδρά σε εκπλήξεις (απάθεια).
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Έχει αυξημένη τάση να υπέρ-αντιδρά και να απορρίπτει καινούργια πρόσωπα – υλικά – καταστάσεις. Δεν θέλει εκπλήξεις (ταράζεται). Η απόσυρση φαίνεται με αρνητική ψυχική αντίδραση (κλάμα, γκρίνια, ομιλία, έκφραση προσώπου) ή κινητική δραστηριοποίηση (απομακρύνεται, πετάει το καινούργιο φαγητό, απωθεί το παιχνίδι).
Αργό να «ζεσταθεί» : Στην αρχή δείχνει αρνητικό (πιθανά και φοβισμένο) σε νέα πρόσωπα – υλικά – καταστάσεις- εκπλήξεις. Στην πορεία του χρόνου προσαρμόζεται και πιθανά εξοικειώνεται (χρειάζεται περισσότερο χρόνο).
6. Προσαρμοστικότητα
Μακρόχρονες ανταποκρίσεις σε νέες ή τροποποιημένες καταστάσεις. Η ανησυχία δεν εντοπίζεται στην φύση της έντασης της απάντησης, αλλά η ευχέρεια με την οποία το παιδί μεταβιβάζεται σε νέες καταστάσεις ή σε νέους προσανατολισμούς.
Εύκολο : Δεν δείχνει σημάδια άγχους στην έκθεσή του σε διαφορετικό ή νέο περιβάλλον.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δείχνει να μην κατανοεί τις αλλαγές στο πρόγραμμά του (ταξίδι, άλλο σπίτι, άλλο – νέο περιβάλλον).
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Αναστατώνεται έντονα μόλις αλλάξει το πρόγραμμά του (ταξίδι, άλλο σπίτι, άλλο – νέο περιβάλλον).
Αργό να «ζεσταθεί» : Θέλει αυξημένο χρόνο και αρκετή βοήθεια από τον ενήλικα για να προσαρμοστεί σε νέες καταστάσεις.
7. Απουσία Άσκοπης Κινητικότητας
Η κινητική δραστηριότητα και η αναλογικότητα κινητικά δραστήριων και μη δραστήριων περιόδων.
Εύκολο :Αρκείται να παρατηρεί τον κόσμο και να εμπλέκεται σε δραστηριότητες με ενδιαφέρον χωρίς έντονες άσκοπες κινήσεις. Εμπλέκεται σε κίνηση όπου χρειαστεί.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δείχνει περισσότερο του αναμενόμενου ήρεμο και δεν εμπλέκεται σε κίνηση όπου χρειαστεί ακόμα και όταν ενθουσιαστεί.
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Σχεδόν ποτέ δεν μένει ακίνητο, κουνάει έντονα χέρια και πόδια, προσπαθεί να γραπώσει ό,τι βρεθεί μπροστά του.
Αργό να «ζεσταθεί» : Αρχικά εμφανίζει αυξημένη ή μειωμένη κινητικότητα μέχρι να ρυθμίσει την κινητική του δραστηριότητα ανάλογα με την απαίτηση και με βοήθεια πιθανά του ενήλικα.
8. Αντιδραστικότητα Σε Ερεθίσματα
Το ενεργειακό επίπεδο της αντίδρασης, θετικής ή αρνητικής σε περιβαλλοντικά γνωστά ερεθίσματα.
Εύκολο : Ανησυχεί ή ενοχλείται μόνο σε έντονο θόρυβο, ομιλία, μετά από ιδιαίτερη κούραση και χαίρεται με τα ερεθίσματα που γνωρίζει.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Δείχνει απουσία ανησυχίας ή ενόχλησης ακόμα και σε έντονο θόρυβο, ομιλία κλπ και/ή από την άλλη απουσία ενθουσιασμού σε γνωστά ευχάριστα ερεθίσματα.
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Ευερέθιστο, ταράζεται με το παραμικρό άγγιγμα, με την παραμικρή φωνή ή κινητική μεταβολή και/ή από την άλλη υπέρ-αντιδρά και αποδιοργανώνεται ακόμα και σε οικεία επαναλαμβανόμενα ερεθίσματα (μπάνιο, χτένισμα, αγκαλιές, ήχους μίξερ κλπ).
Αργό να «ζεσταθεί» : Θέλει χρόνο για να αντιδράσει κατάλληλα σε ερεθίσματα (είτε αργή επεξεργασία ή από την άλλη μη αναμενόμενα έντονη).
9. Ένταση Αντίδρασης
Η ένταση με την οποία προσπαθεί το παιδί να αυτό-ρυθμιστεί και να ηρεμήσει.
Εύκολο : Κλαίει λίγο και ήπια, δεν είναι «απαιτητικό», δεν φωνάζει έντονα και ενοχλητικά. Από την άλλη, η χαρά του εκδηλώνεται σε μέσα φυσιολογικά επίπεδα αναλογικά της κατάστασης.
Δύσκολο όσον αφορά υπό-αντίδραση : Κλαίει λιγότερο του αναμενόμενου, δεν είναι «απαιτητικό» ακόμα κι αν θα έπρεπε. Από την άλλη, η χαρά του εκδηλώνεται άτονα.
Δύσκολο όσον αφορά υπέρ-αντίδραση : Από ημερών ακόμα ενοχλητικό και ανήσυχο με έντονες απαιτήσεις που αν δεν ικανοποιηθούν άμεσα μετατρέπονται σε κραυγές και εκρήξεις θυμού (temper tantrums).
Αργό να «ζεσταθεί» : Στην αρχή εμφανίζει άτονη (αδιαφορία) ή πολύ έντονη (φόβος, θυμός) αντίδραση, που στην πορεία και με την επιβοήθηση του ενήλικα καταφέρνει να τη μετριάσει και να τη φέρει σε πιο φυσιολογικά επίπεδα.
Β. ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΑΣ 5 ΈΩΣ ΤΕΛΟΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ
Καθώς το παιδί ωριμάζει και μετά την ηλικία των 4 ετών, αρχίζουν να εμφανίζονται πιο ώριμες επιτελικές λειτουργίες, το ιδιοσυγκρασιακό προφίλ αλλάζει και καταλήγει να περιλαμβάνει 4 τομείς (Cloninger 1987) {αποφυγή κινδύνων, επιμονή, εξάρτηση από επιδοκιμασία, επιδίωση του καινούργιου} που θα το ακολουθήσει μέχρι και την ενήλικη ζωή.
Χωρίζεται σε 4 κατηγορίες
-«Μέση αναμενόμενη»
-«Μειωμένη εικόνα»
-«Αυξημένη εικόνα»
-«Καθυστέρηση να ζεσταθεί»
Ας δούμε αυτούς τους παράγοντες και τα είδη πιο αναλυτικά:
1. Αποφυγή Κινδύνων
Η δυνατότητα αναγνώρισης καταστάσεων που ενέχουν κινδύνους και προσπάθεια δημιουργίας λειτουργικών σχεδίων για να τους αποφύγουν.
Αναμενόμενη μέση επίδοση: Αναγνώριση λογικών κινδύνων και σκέψη – ανάπτυξη σχεδίων / πλάνων για την αποφυγή τους.
Μειωμένη αποφυγή : Υπερ-αισιοδοξία, μεγαλύτερη των δεδομένων σιγουριά, υπερ-κοινωνικότητα, άνω του μέσου όρου ενεργητικότητα, άνω του αναμενόμενου εμπιστοσύνη στον εαυτό του.
Αυξημένη αποφυγή : Έντονη ανησυχία και φόβος ακόμα και σε καταστάσεις που δεν ενέχουν κίνδυνο, αυξημένη συστολή, συνεχή αρνητικά συναισθήματα εξάντληση από τη συναισθηματική αντίδραση φόβου ακόμα και σε απλά ερεθίσματα και άγχος.
Αργό να «ζεσταθεί» : Αρχικά ανήσυχο και φοβισμένο αλλά στην πορεία μπορεί να εμπλακεί σε περιβάλλοντα και καταστάσεις που μπορεί να ενέχουν πιθανό κίνδυνο.
2. Επιμονή
Η εξακολούθηση της προσπάθειας παρά τις πιθανές δυσκολίες που εμφανίζονται
Αναμενόμενη μέση επίδοση: Λογική χρήση επιμονής (επιμένει σε καταστάσεις που νιώθει ότι μπορεί να ανταπεξέλθει) και προσπάθεια εναλλακτικών τρόπων επίλυσης του προβλήματος που εμφανίστηκε.
Μειωμένη επιμονή : Μειωμένη επιμονή, εύκολη παραίτηση, έλλειψη φιλοδοξίας, αδιαφορία για επιτεύγματα, μειωμένη πεποίθηση ότι η προσπάθεια μπορεί να αποφέρει αποτελέσματα, εύκολη απογοήτευση.
Αυξημένη επιμονή : Αυξημένο πείσμα, υπερβολικός ενθουσιασμός, αυξημένη φιλοδοξία, υπέρμετρη αποφασιστικότητα, παράλογη πεποίθηση ότι η προσπάθεια μπορεί να αποφέρει αποτελέσματα, μειωμένη επίγνωση πού φτάνουν τα όριά του.
Αργό να «ζεσταθεί» : Συχνά εύκολη παραίτηση ή από την άλλη άκαμπτη επιμονή που στην πορεία με τη βοήθεια του ενήλικα ή της ομάδας κάμπτεται και αναγνωρίζει τα όρια της λογικής χρήσης επιμονής (προσπάθεια εκεί που υπάρχουν περιθώρια και παραίτηση εκεί που δεν υπάρχουν περιθώρια).
3. Εξάρτηση Από Επιδοκιμασία
Η ανάγκη αναγνώρισης και αποδοχής από τρίτους (συνομηλίκους ή ενηλίκους) της προσπάθειας που κατέβαλε ή της ενέργειας που παρήγαγε.
Αναμενόμενη μέση επίδοση: Λογική ανάγκη επιδοκιμασίας. Κοινωνικό παιδί που η επιδοκιμασία του ενήλικα ή των παιδιών το χαροποιούν.
Μειωμένη ανάγκη επιδοκιμασίας : Αδιαφορία για την επιδοκιμασία. Απουσία ουσιαστικής κοινωνικής αναζήτησης και ευαισθησίας, κυνισμός, αποστασιοποίηση από την ομάδα, ανεξαρτησία. Συχνά δείχνει να έχει –αν και δεν ισχύει- υψηλή αυτοεικόνα.
Αυξημένη ανάγκη επιδοκιμασίας : Μεγάλη προσκόλληση στην επιδοκιμασία και την ενθάρρυνση, συναισθηματικό παιδί, έντονη προσκόλληση στον ενήλικα (κύρια γονέα), ανάγκη για συνεχή επιβράβευση ακόμα και για κάτι απλό. Χαμηλή αυτοεικόνα.
Αργό να «ζεσταθεί» : Μεγάλη ανάγκη επιβράβευσης και επιδοκιμασίας ή από την άλλη αποστασιοποίηση στην αρχή, όπου στην πορεία όμως ρυθμίζεται σε λογική ανάγκη επιδοκιμασίας από τα παιδιά ή τον ενήλικα.
4. Επιδίωξη Του Νεωτερισμών
Η φύση της εσωτερικής αντίδρασης σε μία νέα κατάσταση ή ερέθισμα. Η προσέγγιση θα φανεί από ψυχική αντίδραση ή κινητική δραστηριοποίηση (τόλμη) και η απόσυρση από την άλλη θα φανεί πάλι με αρνητική ψυχική αντίδραση αποφυγής (κλάμα, γκρίνια κλπ) ή κινητική δραστηριοποίηση αποφυγής (απομάκρυνση, βία, απώθηση κλπ).
Αναμενόμενη μέση επίδοση: Ευέλικτο σε καινούργιες καταστάσεις, ανοιχτό για εξερεύνηση με καλό και οργανωμένο τρόπο, καλή αυτοπειθαρχία.
Μειωμένη επιδίωξη νεωτερισμών: Αποφυγή καινούργιων καταστάσεων, ακαμψία, διστακτικότητα, φόβος, μεγάλη αυτοσυγκράτηση, υπερβολική αυτοπειθαρχία.
Αυξημένη επιδίωξη νεωτερισμών: Συνεχής εξερεύνηση, παρορμητικότητα, υπερβολή, απουσία τάξης και οργάνωσης, εμφανώς μειωμένη αυτοπειθαρχία.
Αργό να «ζεσταθεί» : Αρχική εικόνα άκαμπτου και πιθανά αδιάφορου για νέες καταστάσεις, αλλά στην πορεία, με το πέρασμα του χρόνου ή τη βοήθεια του ενήλικα εμπλέκεται και πιθανά διασκεδάζει.
Αντί επιλόγου
Το ιδιοσυγκρασιακό στυλ του παιδιού, δεν είναι ένα «άλλοθι» των δυσκολιών του. Δεν σημαίνει δηλαδή ότι το παιδί έχει αυτή την ιδιοσυγκρασία και αυτή θα παραμείνει. Όπως προαναφέρθηκε, μπορεί να αλλάξει μέσω αλλαγής του περιβάλλοντος που ζει, της εξάσκησης, των ευκαιριών που θα λάβει και της εκπαίδευσης.
Εάν λοιπόν αυτά τα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά επηρεάζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού στους τομείς εμπλοκής σε έργα (αυτοεξυπηρέτηση, ξεκούραση και ύπνος, εκπαίδευση, εργασία, παιχνίδι, ελεύθερο χρόνο και κοινωνικοποίηση), τότε κρίνεται απαραίτητη η αξιολόγηση του παιδιού από κάποιον ειδικό ώστε να διερευνηθούν και αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες που οδηγούν το παιδί σε αυτό τον φαινότυπο.
Μπορείτε να κατεβάσετε τους πίνακες πατώντας ΕΔΩ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
– J.Case-Smith,A.Allen,P.N.Pratt (1992): “Occupational Therapy For Children”. Pub. Mosby
-Sylvia Rodger, Jenny Ziviani (2006): “Occupational Therapy With Children”. Blackwell Publishing
-David Gamon, Allen Bragdon (2002): “Πώς να μαθαίνετε γρηγορότερα και να θυμάστε περισσότερα” Εκδ. Αλκυών
-Tarrin McGhee (2014): “Understanding the Relation Between Temperament and Behavior”. http://www.urbanchildinstitute.org/articles/editorials/understanding-the-relation-between-temperament-and-behavior
–Ashley M Groh, Angela J Narayan, Marian J Bakermans-Kranenburg, Glenn I Roisman, Brian E Vaughn, R M Pasco Fearon, Marinus H van IJzendoorn (2017) :Attachment and Temperament in the Early Life Course: A Meta-Analytic Review. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27868182/?from_term=temperament&from_pos=6
-Socio-emotional Development (2017): Temperament – Behaviour style, characteristic emotional responses https://socioemotionaldevelopment.weebly.com/attachment-temperment–attraction.html
