Αλεξάνδρου Στράτος, Δ/ντής Προσέγγισης
Ζούμε σε μία κοινότητα που κρίνουμε και που κρινόμαστε. Η πιο κοινή έκφραση που χρησιμοποιούμε στις μεταξύ μας συζητήσεις για να κρίνουμε τόσο τα παιδιά όσο και τους ενήλικες είναι: «Αυτό το παιδί είναι έξυπνο». «Αυτός ο ενήλικας είναι έξυπνος». Για να δούμε: είμαστε σίγουροι ότι χρησιμοποιούμε τον ίδιο κωδικό επικοινωνίας;
Ζούμε στον πολιτισμό του ελιτισμού της εξυπνάδας, ή αλλιώς και του «ρατσισμού» της εξυπνάδας (άστε που κάποτε θα πρέπει να απαντήσουμε και στη βασική ερώτηση : πού είμαστε έξυπνοι εμείς για να κρίνουμε την εξυπνάδα;).
Σχετικά με το παιδί, ακόμα και οι εκπαιδευτικοί δυστυχώς χρησιμοποιούν τον όρο «έξυπνος» για να ορίσουν τον «καλό μαθητή» πάντα υπονοώντας την ικανότητά του να ανταπεξέρχεται στις απαιτήσεις της μαθησιακής ύλης. Μία μόνιμη και αρκετά επικίνδυνη ταύτιση της υψηλής νοημοσύνης με την μαθησιακή επίδοση και απόδοση. Αυτός ο ρατσισμός του «καλού μαθητή» παντού απλωμένος …………
Η σύγχρονη βιβλιογραφία όμως έχει άλλη άποψη: δεν υπάρχει ΜΙΑ νοημοσύνη!
Ας δούμε τι μαθαίνει ένα παιδί στο σπίτι και το Σχολείο. Ποιες είναι οι «νοημοσύνες» του και τι μαθαίνει μέσα από αυτές. Ποιους τομείς της «νοημοσύνης» οφείλουμε σαν γονείς και σαν δάσκαλοι να του εκπαιδεύσουμε:
Μέρος 1. Η πολλαπλή νοημοσύνη του παιδιού:
Για ένα παιδί, 8 είναι οι βασικές νοημοσύνες που θα πρέπει να φροντίσουμε να καλλιεργήσει:
ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να κατανοεί, να διαβάζει, να κάνει γραπτή έκφραση, να μιλάει με πλούσιο λεξιλόγιο και με καλή σύνταξη και μορφολογία, να κατανοεί την ομιλία των άλλων, να μαθαίνει ξένες γλώσσες, να λέει ποιήματα κλπ. Μαθαίνει ευκολότερα ακουστικά.
ΛΟΓΙΚΟΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να κάνει πράξεις, να υπολογίζει, να επιλύει λογικά προβλήματα, να κάνει συσχετισμούς, να έχει κρίση, ιεράρχηση και λογική, να πειραματίζεται, να συνδυάζει καταστάσεις κλπ.
Αυτές οι 2 «νοημοσύνες» είναι και οι πιο διαδεδομένες στην καθημερινή μας ορολογία και αυτές που μετριούνται από τα Ψυχομετρικά Τεστ Νοημοσύνης (πχ το WISC).
Υπάρχουν όμως και οι άλλες 6 νοημοσύνες:
ΚΙΝΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να κινεί και να συντονίζει σωστά το σώμα του, να αθλείται, να χορεύει, να έχει δύναμη και αντοχή, να είναι επιδέξιο στις κινήσεις κατασκευών, να χρησιμοποιεί εργαλεία, να κάνει παντομίμα, να γράφει με ακρίβεια κλπ. Μαθαίνει ευκολότερα μέσω της κίνησης και της αφής (πρακτικά).
ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΤΙΚΗ (ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΚΗ) ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να ασχολείται με τη φύση, να του αρέσει να την περιποιείται, να ασχολείται με τα λουλούδια, να αγαπάει, να φροντίζει και να περιθάλπει τα ζώα, να εξερευνά φυσικά περιβάλλοντα, να ηρεμεί μέσα σε αυτά κλπ.
ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να προσανατολίζεται στο χώρο, να οπτικοποιεί αποστάσεις και μέρη, να αποκτά κατευθυντικότητα, να ζωγραφίζει, να γράφει με καλό προσανατολισμό και φορά, να κάνει κατασκευές με κύβους, να φτιάχνει πάζλ κλπ. Μαθαίνει ευκολότερα οπτικά και κιναισθητικά.
ΜΟΥΣΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να ακούει και να απολαμβάνει τη μουσική, να τραγουδάει, να έχει ρυθμό, να παίζει και να συνθέτει μουσική. Μαθαίνει ευκολότερα ακουστικά με ρυθμό.
ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να έχει ευελιξία στις συσχετίσεις του με τους άλλους, να κάνει φίλους, να μοιράζεται, να κάνει χατίρια, να σέβεται τους άλλους, να συνεργάζεται, να επικοινωνεί, να έχει θεωρία του νου, να βοηθάει και να διδάσκει τα άλλα παιδιά.
ΕΝΔΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Χάρις σε αυτή το παιδί μαθαίνει να έχει ενσυναίσθηση, να οργανώνει την αυτοεικόνα του και την αυτογνωσία του, να έχει αυτοπεποίθηση, να κάνει ενδοσκόπηση, να φιλοσοφεί, να αποκτά προσωπικές αρχές και αξίες.
Μέρος 2. Η εξέλιξη της πολλαπλής νοημοσύνης στους ενήλικες:
Στους ενήλικες, η νοημοσύνη θα εξελιχθεί σε πιο σύνθετες επεξεργασίες που θα προσδιορίσουν και την προσωπικότητά τους. Ο Τony Buzman το 1960 στο βιβλίο του Πάνω απ’όλα το μυαλό όρισε τους εξής 10 τύπους της νοημοσύνης:
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ
1.ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Κατασκευαστική νοημοσύνη, δημιουργικότητα, πρωτοτυπία, ποικιλία, ευελιξία, δράση)
2. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Κατανόηση του εαυτού, αυτογνωσία, αυτοπεποίθηση, ευχαρίστηση, απόλαυση ελεύθερου χρόνου)
3. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ(Επικοινωνία, κατανόηση των προθέσεων των άλλων, ομαδικότητα, έκφραση άποψης, λήψη ρόλων)
4. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Προσωπικές αξίες, αγάπη, αποφυγή επιθετικότητας, κατανόηση των αναγκών των άλλων)
ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΕΣ
5.ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Σωματικός συντονισμός, ισορροπία, δύναμη, ευελιξία, καλή φυσική κατάσταση, υγεία)
6. ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Καλή συνεργασία των αισθήσεων, επιδεξιότητα, οπτική μνήμη, ακουστική μνήμη, απτική λειτουργικότητα)
7. ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Σχέση με το αντίθετο φύλλο, κοινωνικά αποδεκτοί τρόποι προσέγγισης, έλξη και στρατηγική προσέγγισης)
ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ
8.ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Ικανότητα σωστών συνδυασμών αριθμών, σωστής μαθηματικής σκέψης και υπολογισμών, ομαδοποιήσεων και διαφοροποιήσεων)
9. ΧΩΡΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Ικανότητα διάκρισης και κρίσης των σχέσεων των φορμών και σχημάτων τόσο μεταξύ τους όσο και σε σχέση με το ίδιο το άτομο, προσανατολισμός)
10. ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (Ικανότητα χρήσης πλούσιου και κατάλληλου λεξιλογίου, αναγνώρισης σχέσεων μεταξύ λέξεων, σχηματισμού λέξεων)
Ο Howard Gardner το 1983 στο βιβλίο του Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences όρισε 9 τύπους νοημοσύνης, που είναι και η επικρατέστερη αυτή τη στιγμή θεωρία. Ταυτόχρονα έδωσε κλασσικά παραδείγματα από την ιστορία και όρισε και τα πιθανά επαγγέλματα που θα μπορούσε ο ενήλικας να ασχοληθεί με βάση αυτές:
ΛΟΓΙΚΟΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Η ικανότητα της εξερεύνησης σχεδίων, κατηγοριών και σχέσεων με το χειρισμό αντικειμένων ή συμβόλων, ελεγχόμενου πειραματισμού, αναγνώρισης και χειρισμού σχεδίων. Σχετίζεται με αριθμούς, με τη λογική, την αφαιρετική ικανότητα και την ικανότητα επαγωγικής και απαγωγικής λογικής.
Κλασσικά παραδείγματα: Αρχιμήδης, Πυθαγόρας, Ευκλείδης, Αϊνστάιν, Νεύτωνας
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Επιστήμονας, μαθηματικός, μηχανικός, ιατρός, οικονομολόγος, λογιστής, στατιστικολόγος.
ΛΕΚΤΙΚΟ-ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Εμπεριέχει τρόπους παραγωγής της γλώσσας (προφορικά και γραπτά) αλλά και στις εξωλεκτικές διαδικασίες. Παρέχει ευκολία στη χρήση των λέξεων και στην κατανόηση οδηγιών και σημασιών λέξεων. Οι άνθρωποι με αυτή τη νοημοσύνη είναι ικανοί στην ανάγνωση, στην γραπτή έκφραση, την αφήγηση και την ακουστική μνήμη.
Κλασσικά παραδείγματα: Δημοσθένης, Ελύτης, Έρνεστ Χέμινγουεϊ και λοιποί ποιητές και συγγραφείς, Λάρρυ Κίνγκ
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Δάσκαλος, φιλόλογος, δικηγόρος, δημοσιογράφος, συγγραφέας, ποιητής.
ΣΩΜΑΤΙΚΗ – ΚΙΝΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Αυτοί οι άνθρωποι είναι ικανοί να χρησιμοποιούν το σώμα τους συντονισμένα σε κινητικές δεξιότητες (είτε αδρής κίνησης είτε λεπτής επιδεξιότητας) και αθλήματα (εκτέλεση και επινόηση). Χρησιμοποιούν πολύ το σώμα τους, μαθαίνουν περισσότερα κιναισθητικά από ότι ακουστικά ή οπτικά και είναι ικανοί στο να χορεύουν.
Κλασσικά παραδείγματα: Μεγάλοι αθλητές (πχ Μάικλ Τζόρνταν), χορευτές (πχ Νουρέγιεφ), ταχυδακτυλουργοί (πχ Χουντίνι) κλπ
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Αθλητής, στρατιωτικά επαγγέλματα (στρατιωτικός, πυροσβέστης), ταχυδακτυλουργός, εργάτης
ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Σχετίζεται με τη φύση και τη σύνδεση της πληροφορίας με το φυσικό περίγυρο. Αυτοί οι άνθρωποι αγαπούν τη φύση και έχουν τη δυνατότητα να τοποθετούνται μέσα σε αυτή, να φροντίζουν και να αλληλεπιδρούν με τα ζώα και να φροντίζουν τους αγρούς και τα λουλούδια. Τους αρέσει να λειτουργούν και να μαθαίνουν έξω στη φύση ή μέσω ενός κιναισθητικού τρόπου.
Κλασσικά παραδείγματα: Δαρβίνος, Γαλιλαίος, Κουστώ.
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Γεωργός – αγρότης, κτηνοτρόφος, βοτανολόγος, περιβαλλοντολόγος, κηπουρός, κυνηγός.
ΟΠΤΙΚΟΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Αυτοί οι άνθρωποι παρατηρούν και χειρίζονται νοερά μορφές ή αντικείμενα, παρατηρούν και δημιουργούν χωρικές συνθέσεις (ζωγραφική, κατασκευές κλπ). Διαθέτουν ισχυρή οπτική μνήμη, καλλιτεχνική τάση και φαντασία και έχουν καλό προσανατολισμό στο χώρο.
Κλασσικά παραδείγματα: Ντα Βίντσι, Πικάσο, Μιχαήλ Άγγελος, Σπίλμπεργκ
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Πλοηγός, γλύπτης, αρχιτέκτονας, σκηνοθέτης, οδηγός
ΜΟΥΣΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Αυτοί οι άνθρωποι απολαμβάνουν να ακούνε, εκτελούν και συνθέτουν μουσικά κομμάτια. Έχουν καλό «μουσικό αυτί», τους αρέσει ο ρυθμός και οι διαφορετικές χροιές των ήχων και χρησιμοποιούν τραγούδια ή ρυθμό για να μάθουν. Συχνά χτυπούν τα μολύβια στο γραφείο τους με ρυθμικό τρόπο ή σιγομουρμουρίζουν μουσικούς ρυθμούς.
Κλασσικά παραδείγματα: Μπαχ, Μπετόβεν, Χατζιδάκης και λοιποί μεγάλοι συνθέτες
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Μουσικός, συνθέτης, ηχολήπτης, disk-jokey
ΕΝΔΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Αυτοί οι άνθρωποι έχουν ικανότητα να κατανοούν τα βαθύτερα εσωτερικά αισθήματά τους, επιθυμίες και ιδέες με αυξημένη ικανότητα αυτογνωσίας και αυτοαντίληψης. Αναγνωρίζουν τις ικανότητες και τις αδυναμίες τους, τα συναισθήματα τους στόχους και τα κίνητρά τους και είναι προσεχτικοί στις αποφάσεις και στις επιλογές τους. Είναι συνήθως εσωστρεφείς και προτιμούν να εργάζονται ατομικά, έχουν αυτοσυγκέντρωση, επιμέλεια, προσοχή και μεθοδικότητα στη σκέψη και στη λογική.
Κλασσικά παραδείγματα: Έρικσον, Φρόιντ, Πιαζέ
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Φιλόσοφος, ψυχολόγος, θεολόγος, συγγραφέας, επιστήμονας, ερευνητής, μυθιστοριογράφος, επιχειρηματίας, ιερέας
ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Αυτοί οι άνθρωποι «μπαίνουν στα παπούτσια» των άλλων και κατανοούν τους άλλους ανθρώπους, τους σκοπούς, τα κίνητρα και τα ενδιαφέροντά τους και είναι εξαιρετικοί στην αλληλεπίδραση (εξωστρεφείς, επικοινωνιακοί, ηγέτες ή οπαδοί). Μαθαίνουν καλύτερα δουλεύοντας ομαδικά και απολαμβάνουν συχνά τη συζήτηση.
Κλασσικά παραδείγματα: Γκάντι, Όπρα, μεγάλοι πολιτικοί, μεγάλοι ηθοποιοί.
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Σύμβουλος, πολιτικός, ηθοποιός, επιμέλεια – φροντίδα παιδιών, , νοσηλευτής, θεραπευτής
ΥΠΑΡΞΙΑΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ:
Αυτοί οι άνθρωποι προβληματίζονται με τα θέματα ύπαρξης, νοήματος της ζωής, καλού και κακού, σωστού και λάθους, με μια σταθερή τάση να διευρύνουν τα πλαίσια της ανθρώπινης σκέψης.
Κλασσικά παραδείγματα: Σωκράτης, Κομφούκιος, Κρισναμούρτι, Όσσο
Ενδεικτικά επαγγέλματα: Φιλόσοφος, θεωρητικός
Μέρος 3. Κάποιοι προβληματισμοί για όλα τα παραπάνω:
Κλείνοντας αυτό το άρθρο, θέλω να καταθέσω κάποιες σκόρπιες σκέψεις πιθανής υπαρξιακής, ενδοπροσωπικής και διαπροσωπικής νοημοσύνης:
Τόσο εμείς, όσο και το παιδί μας, κάνουμε ένα μοναδικό ταξίδι σε αυτή τη ζωή. Ένα ταξίδι που απολαμβάνουμε αυτά που είμαστε ικανοί να κάνουμε και ζοριζόμαστε σε αυτά που δεν είναι μέσα στις ικανότητες και τις δυνατότητές μας. Ζούμε σε μία κοινότητα που η ένταξή μας σε αυτό στηρίζεται στις δυσκολίες στη δική μας νοημοσύνη που καλύπτονται από αυτούς που την έχουν και οι δυσκολίες στη δική τους νοημοσύνη που καλύπτονται από τη δική μας που την έχουμε. Όλοι έχουμε ανάγκη όλους για να αλληλοσυμπληρωνόμαστε. Ζούμε ισότιμα και ισόνομα. Όλοι έχουν χώρο σε αυτό το σύστημα. Από τα άτομα με εμφανείς ειδικές ανάγκες μέχρι τα άτομα με λιγότερο εμφανείς ειδικές ανάγκες. Δεν είμαστε ισάξιοι, είμαστε ισόνομοι και ισότιμοι. Και έτσι λειτουργούμε –ή θα έπρεπε να λειτουργούμε- κοινωνικά ως σύστημα!
Το ίδιο συμβαίνει και με το παιδί μας. Ας αναλογιστούμε λοιπόν:
(1). Να μάθω στο παιδί μου αλλά τι για να εξελιχτεί σε έναν λειτουργικό ενήλικα; Έχει τόσες πολλές νοημοσύνες που πρέπει να του ταΐσω για να το βοηθήσω αποτελεσματικά ……
(2). Να μάθω πώς να ανακαλύψω –και το σημαντικότερο από όλα να αποδεχτώ- τις δεξιότητές του και να τις καλλιεργήσει. Αυτές θα χρησιμοποιήσει στο μέλλον. Με αυτές θα γίνει λειτουργικό! Από αυτές θα ζήσει!
(3). Να μην ξεχάσω ότι για να μάθει οτιδήποτε, έχει το προσωπικό του στυλ για να το κάνει και πρέπει να το εκμεταλλευτώ. Άλλο παιδί μπορεί να έχει καλύτερη ικανότητα να μαθαίνει ακουστικά (γλωσσική ικανότητα) άλλο οπτικά (οπτικοχωρική ικανότητα) και άλλο απτικό-κινητικά (κιναισθητική ικανότητα). Η μάθηση δεν είναι γραμμική. Υπόκειται μεν σε αντικειμενικότητες αλλά ουσιαστικά είναι υποκειμενική.
(4). Να μη γίνει μεγαλώνοντας ότι θέλω, αλλά ότι θέλει. Να στηριχτεί στα ταλέντα του και τις δυνατότητές του και όχι στα ταλέντα και δυνατότητες που επιθυμώ –και ονειρεύτηκα- εγώ να είχε!
(5). Να αφαιρέσω από το λεξιλόγιό μου τη λέξη «έξυπνος» ή –αν θέλω να τη χρησιμοποιήσω- να μάθω να απαντώ στο ερώτημα «έξυπνος πού; Έξυπνος σε τι;»
Τελική ερώτηση: Εγώ άραγε πού είμαι «έξυπνος»; Και πού «όχι»; Μία ερώτηση για όλους μας για να αλληλοκαλυφθούμε σε αυτό το σύστημα που ζούμε και που λέγεται κοινότητα!
Πηγές:
Howard Gardner (1983) : «Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences». Basic Books
Τony Buzman: «Πάνω απ’όλα το μυαλό». Αλκυών 2004
Ελένη Γαρυφαλάκη 2014: «Πολλαπλή νοημοσύνη», Διόπτρα
https://www.noesi.gr/book/efarmogi-tis-pollaplis-noimosynis-stin-sholiki-taxi
https://en.wikipedia.org/wiki/Theory_of_multiple_intelligences
