Από τη θεραπευτική σχέση στην επίτευξη λειτουργικών στόχων
Επιμέλεια: Βακάλη Αγάθη, Εργοθεραπεύτρια S.I., Ζωοθεραπεύτρια
Η θεραπεία με τη συμμετοχή ζώων (Ζωοθεραπεία) αποτελεί μια συμπληρωματική θεραπευτική προσέγγιση, κατά την οποία ένα κατάλληλα εκπαιδευμένο ζώο συμμετέχει οργανωμένα στη θεραπευτική διαδικασία, υπό την καθοδήγηση εξειδικευμένου επαγγελματία. Τα τελευταία χρόνια, η συμμετοχή σκύλων σε θεραπευτικά προγράμματα έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον της εργοθεραπείας, ιδιαίτερα όσον αφορά τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού.
Στην εργοθεραπεία βασικός στόχος είναι η ενίσχυση της λειτουργικότητας, της αυτονομίας και της συμμετοχής του παιδιού σε δραστηριότητες της καθημερινής ζωής. Η ένταξη ενός σκύλου στη θεραπευτική διαδικασία αποσκοπεί στη δημιουργία ενός ευχάριστου περιβάλλοντος, αλλά στην αξιοποίησή του ως μέσο που μπορεί να ενισχύσει το κίνητρο, την αλληλεπίδραση και την ενεργό συμμετοχή του παιδιού σε δραστηριότητες με συγκεκριμένο θεραπευτικό σκοπό.
Από τη θεραπευτική σχέση στην ενεργό συμμετοχή
Για αρκετά παιδιά στο φάσμα του αυτισμού, η έναρξη και η διατήρηση της συμμετοχής σε μια δραστηριότητα μπορεί να αποτελούν πρόκληση. Η δυσκολία στην κοινωνική αλληλεπίδραση, οι αισθητηριακές ιδιαιτερότητες, η ανάγκη για προβλεψιμότητα ή η περιορισμένη παρακίνηση απέναντι σε ορισμένες δραστηριότητες ενδέχεται να επηρεάζουν τη θεραπευτική διαδικασία.
Η παρουσία ενός σκύλου μπορεί να δημιουργήσει ένα διαφορετικό πλαίσιο αλληλεπίδρασης. Σε ορισμένα παιδιά, η επαφή με το ζώο λειτουργεί ως έναυσμα για την προσέγγιση, την επικοινωνία και την ανάληψη πρωτοβουλιών. Η σχέση με τον σκύλο μπορεί επίσης να διευκολύνει τη σταδιακή ανάπτυξη σχέσης εμπιστοσύνης με τον θεραπευτή.
Στην ποιοτική μελέτη των Hill, Ziviani και Driscoll (2020), οι εργοθεραπευτές περιέγραψαν ότι η συμμετοχή του σκύλου μπορούσε να ενισχύσει το αρχικό κίνητρο των παιδιών, την αίσθηση ασφάλειας, την αυτοπεποίθηση και την αυτόνομη εμπλοκή τους στις δραστηριότητες. Αντίστοιχα, οι γονείς που συμμετείχαν σε άλλη μελέτη των ίδιων ερευνητών ανέφεραν ότι η παρουσία του σκύλου διευκόλυνε τη δημιουργία σχέσης μεταξύ παιδιού και θεραπευτή.
Είναι σημαντικό, ωστόσο, να τονιστεί ότι η παρουσία του σκύλου από μόνη της δεν εξασφαλίζει τη θεραπευτική συμμετοχή. Η στοχοθεσία, η κατάλληλη οργάνωση της δραστηριότητας και οι δεξιότητες του εργοθεραπευτή παραμένουν καθοριστικοί παράγοντες.
Πώς μετατρέπεται η αλληλεπίδραση με τον σκύλο σε θεραπευτική δραστηριότητα;
Η ουσιαστική συμβολή του σκύλου αναδεικνύεται όταν η αλληλεπίδραση μαζί του εντάσσεται σε οργανωμένες δραστηριότητες, οι οποίες εξυπηρετούν εξατομικευμένους εργοθεραπευτικούς στόχους.
Για παράδειγμα, η προετοιμασία μιας λιχουδιάς για τον σκύλο μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία εξάσκησης της λεπτής κινητικότητας, του αμφίπλευρου συντονισμού, της αισθητηριακής απευαισθητοποίησης, της χρήσης εργαλείων, της ακολουθίας βημάτων και της οργάνωσης μιας δραστηριότητας. Η περιποίηση του τριχώματός του μπορεί να αξιοποιηθεί για την εξάσκηση του κινητικού σχεδιασμού, του ελέγχου της δύναμης και του συντονισμού των άνω άκρων. Αντίστοιχα, η εκμάθηση μιας απλής εντολής στον σκύλο μπορεί να ενισχύσει την επικοινωνία, την εναλλαγή σειράς, την προσοχή και την ικανότητα του παιδιού να δίνει και να ακολουθεί οδηγίες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη περίπτωσης των Figueiredo, Magalhães και Allegretti (2023), στην οποία οι ερευνητές αξιοποίησαν το Canadian Occupational Performance Measure (COPM) και ειδική λίστα παρατήρησης για τον καθορισμό των θεραπευτικών στόχων. Διαπιστώθηκε αύξηση του εσωτερικού κινήτρου, της προσοχής, του ενδιαφέροντος, της επιμονής και της επικοινωνίας του παιδιού. Ένα ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι η δόμηση των δραστηριοτήτων σε διαδοχικά στάδια και η ένταξη του σκύλου στο τελευταίο στάδιο διευκόλυναν την επιτυχή ολοκλήρωσή τους.
Μια νεότερη μελέτη των Figueiredo, Baratela και Roiz (2025) παρουσίασε δραστηριότητες εργοθεραπείας με τη συμμετοχή σκύλου, με στόχο την ενίσχυση της συμμετοχής, της εκτέλεσης δραστηριοτήτων και θετικών κοινωνικών και συναισθηματικών συμπεριφορών σε εννέα παιδιά ηλικίας 3–5 ετών στο φάσμα του αυτισμού.
Τα παραπάνω παραδείγματα αναδεικνύουν ότι ο σκύλος μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ουσιαστικό κίνητρο για τη συμμετοχή του παιδιού σε δραστηριότητες που διαφορετικά ενδέχεται να μην του προκαλούσαν το ίδιο ενδιαφέρον.
Η συμβολή σε επιμέρους τομείς της εργοθεραπευτικής παρέμβασης
Η ένταξη του σκύλου μπορεί να προσφέρει ευκαιρίες εξάσκησης σε διαφορετικούς τομείς της εργοθεραπείας, ανάλογα πάντα με τις ανάγκες και τους εξατομικευμένους στόχους κάθε παιδιού.
Κινητικές δεξιότητες: Δραστηριότητες όπως η τοποθέτηση αντικειμένων σε δοχείο, η προετοιμασία λιχουδιών, το βούρτσισμα του σκύλου ή η μεταφορά των απαραίτητων αντικειμένων για τη φροντίδα του μπορούν να αξιοποιηθούν για την εξάσκηση της λεπτής και αδρής κινητικότητας, του αμφίπλευρου συντονισμού και του κινητικού σχεδιασμού.
Αισθητηριακή επεξεργασία: Η αλληλεπίδραση με τον σκύλο προσφέρει ευκαιρίες επαφής με διαφορετικά απτικά, οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα. Η προσέγγιση, η παρατήρηση ή η περιποίηση του ζώου μπορούν να αποτελέσουν δραστηριότητες αισθητηριακής διερεύνησης, εφόσον προσαρμόζονται στις αισθητηριακές ανάγκες και στην ανοχή του παιδιού. Δεν είναι απαραίτητο κάθε παιδί να επιθυμεί τη σωματική επαφή με τον σκύλο.
Επικοινωνία και κοινωνικές δεξιότητες: Η εκμάθηση απλών εντολών, η εναλλαγή σειράς, η αναμονή και η συνεργασία με τον θεραπευτή για την ολοκλήρωση μιας δραστηριότητας μπορούν να δημιουργήσουν φυσικές ευκαιρίες επικοινωνίας. Ο σκύλος μπορεί να αποτελέσει κοινό σημείο εστίασης, γύρω από το οποίο αναπτύσσεται η αλληλεπίδραση.
Εκτελεστικές λειτουργίες: Η οργάνωση μιας δραστηριότητας φροντίδας του σκύλου απαιτεί σχεδιασμό, ακολουθία βημάτων, μνήμη εργασίας, επίλυση προβλημάτων και ολοκλήρωση μιας ενέργειας. Για παράδειγμα, το παιδί μπορεί να χρειάζεται να συγκεντρώσει τα κατάλληλα αντικείμενα, να ακολουθήσει μια συγκεκριμένη σειρά ενεργειών και να ολοκληρώσει τη δραστηριότητα με ασφάλεια.
Δραστηριότητες καθημερινής ζωής και αυτονομία: Η προετοιμασία υλικών, η τακτοποίηση των αντικειμένων μετά τη δραστηριότητα και η συμμετοχή σε απλές ρουτίνες φροντίδας μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες εξάσκησης δεξιοτήτων οργάνωσης και αυτοεξυπηρέτησης. Η φροντίδα του σκύλου δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά ένα λειτουργικό πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί μπορεί να εξασκηθεί σε δεξιότητες που μεταφέρονται και σε άλλες καθημερινές δραστηριότητες.
Μια διαφορετική θεραπευτική εμπειρία μπορεί να κάνει τη διαφορά
Κάθε παιδί έχει τον δικό του τρόπο να επικοινωνεί, να μαθαίνει και να ανακαλύπτει τον κόσμο. Η θεραπευτική παρέμβαση με τη συμμετοχή σκύλου μπορεί να αποτελέσει έναν διαφορετικό και δημιουργικό δρόμο προς την επίτευξη εξατομικευμένων εργοθεραπευτικών στόχων, προσφέροντας ευκαιρίες για παιχνίδι, αλληλεπίδραση, πρωτοβουλία και ενεργό συμμετοχή.
Αν αναζητάτε νέους τρόπους να υποστηρίξετε την ανάπτυξη και την καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού σας, αξίζει να γνωρίσετε από κοντά αυτή τη θεραπευτική προσέγγιση. Στη δομή μας, η εργοθεραπευτική παρέμβαση με τη συμμετοχή του σκύλου θεραπείας εντάσσεται σε ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα, με σεβασμό στις ανάγκες, τις δυνατότητες και τον ρυθμό κάθε παιδιού.
Βιβλιογραφία
Hill, J. R., Ziviani, J., & Driscoll, C. (2020). “The connection just happens”: Therapists’ perspectives of canine-assisted occupational therapy for children on the autism spectrum. Australian Occupational Therapy Journal, 67(6), 550–562. https://doi.org/10.1111/1440-1630.12680
Hill, J. R., Ziviani, J., & Driscoll, C. (2020). Canine-assisted occupational therapy for children on the autism spectrum: Parents’ perspectives. Australian Occupational Therapy Journal, 67(5), 427–436. https://doi.org/10.1111/1440-1630.12659
Hill, J. R., Ziviani, J., Driscoll, C., Teoh, A. L., Chua, J. M., & Cawdell-Smith, J. (2020). Canine-assisted occupational therapy for children on the autism spectrum: A pilot randomised control trial. Journal of Autism and Developmental Disorders, 50(11), 4106–4120. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04483-7
Figueiredo, M. O., Magalhães, L., & Allegretti, A. L. (2023). Canine-assisted occupational therapy: Case study with a child on the autism spectrum. Arquivos de Ciências da Saúde da UNIPAR, 27(7), 3547–3564. https://doi.org/10.25110/arqsaude.v27i7.2023-019
Figueiredo, M. O., Baratela, L. R., & Roiz, R. G. (2025). Canine-assisted occupational therapy: Proposed activities for a child on autism spectrum disorder. Revista de Terapia Ocupacional da Universidade de São Paulo, 35(1–3), e222847. https://doi.org/10.11606/issn.2238-6149.v35i1-3e222847




