Οφέλη της Ζωοθεραπείας – μία βιβλιογραφική ανασκόπηση:

ΒΑΚΑΛΗ ΑΓΑΘΗ. Εργοθεραπεύτρια Κέντρου Προσέγγιση – Εκπαιδευμένη ζωοθεραπεύτρια

Ο δεσμός ανάμεσα στον άνθρωπο και τα ζώα ορίζεται από την Αμερικανική Κτηνιατρική και Ιατρική Ένωση ως η ‘’αμοιβαία επωφελής και δυναμική σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους και στα ζώα που επηρεάζεται από συμπεριφορές που θεωρούνται ουσιώδεις για την υγεία και την ευημερία και των δύο.’ Ο δεσμός περιέχει – αλλά δεν περιορίζεται μόνο σε – συναισθηματικές, ψυχολογικές και σωματικές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στο άτομο, το ζώο και το περιβάλλον’’ (Townsend et al, 2023).

Η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση ζώων σε θεραπευτικό περιβάλλον καταγράφεται το 1792 από το Quaker York Retreat στην Αγγλία, όπου χρησιμοποιήθηκαν κουνέλια και πουλερικά. Έπειτα γνωρίζουμε πως και η Florence Nightingale το 1869 χρησιμοποίησε ζώα σε ένα θεραπευτικό περιβάλλον για την περίθαλψη ασθενών (Katcher & Beck, 1983).

Η σύνδεση ανάμεσα στην σχέση του ανθρώπου με τα ζώα και στην αντιμετώπιση αυτών έχει ξεκινήσει να καταγράφεται από τις αρχές του 19^ου αιώνα, όπου ο ψυχίατρος Philippe Pinel αναφέρει για πρώτη φορά πως άνθρωποι που παρουσιάζουν βίαιη συμπεριφορά απέναντι στα ζώα έχουν την τάση να εμπλακούν σε διαπροσωπική βία και άλλες αντικοινωνικές συμπεριφορές (Pinel, 1806).

Οι σκύλοι ξεκινούν να αξιοποιούνται από τον αμερικανικό στρατό στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο για την εύρεση και καθοδήγηση σε σημεία που υπήρχαν τραυματίες, καθώς και για παροχή βοήθειας σε τραυματισμένους. Γίνονται αγγελιοφόροι κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και εντοπίζεται η ικανότητά τους να εργάζονται αποτελεσματικά κάτω από δύσκολες συνθήκες μάχης. Οι ηρωικές προσπάθειες αυτών των σκύλων γρήγορα καθιέρωσαν την αποτελεσματικότητά τους και την ικανότητά τους να βρίσκουν τραυματισμένους στρατιώτες, όπως ανέφερε ένα άρθρο από το The Literary Digest που γράφτηκε το 1917:

‘’Αυτοί οι σκύλοι στρατού εκπαιδεύονται πρώτα για να διακρίνουν τη στολή των στρατιωτών της χώρας τους από αυτή των εχθρών. Τότε ο σκύλος πρέπει να μάθει ότι η εύρεση ενός τραυματισμένου ανθρώπου είναι κύριας σημασίας. Νέα για τον τραυματία πρέπει να φέρει και στον αφέντη του. Δεν πρέπει να γαβγίζει, γιατί ο εχθρός πάντα πυροβολεί. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι με τους οποίους ο σκύλος λέει στον αφέντη του την ανακάλυψή του. Μια μέθοδος είναι, εάν δεν έχει εντοπιστεί τραυματίας, να συρθεί πίσω και να ξαπλώσει, ενώ αν βρει έναν τραυματία, προτρέπει τον αρχηγό να ακολουθήσει.’’ (Fine & Helgeson, 2017)

Ο Levinson, ένας παιδοψυχολόγος που ασκεί το επάγγελμα από τη δεκαετία του 1950, παρατήρησε ότι ένα παιδί, το οποίο ήταν συνήθως μη λεκτικό και σοβαρά αποσυρμένο κατά τη διάρκεια της θεραπείας, άρχισε να μιλάει και να αλληλεπιδρά με τον σκύλο του Levinson, με το όνομα Jingles, σε μια απρογραμμάτιστη αλληλεπίδραση (Fine, 2017). Αυτή η εμπειρία έκανε τον Levinson να δει τα πιθανά οφέλη από τη χρήση ενός σκύλου κατά τις επισκέψεις ψυχοθεραπείας του (Levinson, 1969). Το 1964, ο Levinson επινόησε τον όρο «Pet Therapy». Παρά την πρωτοποριακή προσέγγιση και το πολύτιμο αποτέλεσμα, ο Levinson αρχικά αντιστάθηκε να συμπεριλάβει τον σκύλο του στη θεραπεία, επειδή θεώρησε ότι η ενσωμάτωση του Jingles θα θεωρούνταν πολύ ανορθόδοξη και πράγματι σύμφωνα με τους Levinson και Mallon, στις πρώτες του διαλέξεις σχετικά με τις εντυπώσεις του από τη θεραπεία με κατοικίδια, ο Levinson γελοιοποιήθηκε και υποτιμήθηκε από τους συναδέλφους του (Levinson &, Mallon, 1996). Στη δεκαετία του 1970, ο Samuel Corson και η Elizabeth O’Leary Corson ήταν μερικοί από τους πρώτους ερευνητές που μελέτησαν εμπειρικά τις υποβοηθούμενες από σκύλους παρεμβάσεις στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο. Τα ευρήματά τους περιστράφηκαν γύρω από αυτό που είδαν αρχικά με ασθενείς από το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Upham Hall όταν οι σκύλοι ενσωματώθηκαν στον καθημερινό τους πρόγραμμα (Corson et al, 1975). Οι Corsons έτυχε να έχουν μια ομάδα σκύλων σε ένα ρείθρο κοντά που χρησιμοποιείται κυρίως για τη μελέτη του άγχους σε σκύλους. Όπως ο Λέβινσον, ανακάλυψαν άθελά τους ότι κάποιοι από τους ασθενείς τους με ψυχιατρικές διαταραχές ενδιαφέρονταν για τα σκυλιά, συμπεριλαμβανομένου ενός ασθενούς που ήταν επίσης επιλεκτικά μη λεκτικός. Οι Corsons ανακάλυψαν ότι οι αλληλεπιδράσεις με τους σκύλους διευκόλυναν την επικοινωνία των ασθενών μεταξύ τους και του προσωπικού. Οι Corsons επινόησαν τον όρο «social lubricant» ως ένα από τα κύρια αποτελέσματα που προκύπτουν ως αποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων μεταξύ του πελάτη και ενός ζώου θεραπείας. Παρατήρησαν τη ζεστασιά που παράγεται στην αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπων και ζώων και πίστευαν ότι λειτουργούσε ως κρίσιμο συστατικό για τη δημιουργία μιας εργασιακής σχέσης. Οι πρώτες εμπειρίες, όπως αυτές που σημειώθηκαν, άνοιξαν την πόρτα για να συνειδητοποιήσουμε ότι οι σχέσεις με τα ζώα δεν ήταν μόνο ωφέλιμες για τους ανθρώπους στην καθημερινή τους ζωή, αλλά θα μπορούσαν επίσης να είναι πολύτιμες σε θεραπευτικά περιβάλλοντα. Αυτό το πρωτοποριακό έργο ενθάρρυνε την κοινότητα ψυχικής υγείας να εξετάσει την αξία της παρέμβασης με διαμεσολάβηση ζώου (Corson et al, 1977).

Στα μέσα του 20^ου αιώνα παρατηρείται η θετική επίδραση των σκύλων στην αποκατάσταση τραυματιών πολέμου και στην ψυχολογική υποστήριξη βετεράνων που βιώνουν μετατραυματικό στρες. Πολλές έρευνες έχουν πραγματοποιηθεί στον τομέα αυτό αξιοποιώντας σκύλους και άλογα (O’Haire et al, 2015).

Το 1972 παρουσιάζεται για πρώτη φορά από την Dorothy Harrison Eustis η ιδέα για σκύλους βοηθούς τυφλών ατόμων  και ιδρύεται η σχολή ‘’The Seeing Eye’’ από την ίδια στις ΗΠΑ (Ascarelli, 2010). Αργότερα μέσα στον ίδιο αιώνα ξεκινά στην Καλιφόρνια από το ‘’Canine Companions for Independence’’ (CCI) να αξιοποιείται ο σκύλος υποστηρικτικά σε ανθρώπους με ιδιαίτερες ανάγκες, όπως το να πιάνουν αντικείμενα που πέφτουν, να τραβούν αναπηρικές καρέκλες, να βοηθούν στο περπάτημα, να ανάβουν και να σβήνουν τα φώτα, να ανοίγουν και να κλείνουν πόρτες, να μεταφέρουν σχολικά βιβλία, να προειδοποιούν τους ιδιοκτήτες τους και να τους τραβούν από το κρεβάτι κ.α. Τ0 1977 ιδρύεται από τον Roy Kabat ο οργανισμός ‘’Dogs for the Deaf’’, στον οποίο εκπαιδεύονται σκύλοι βοηθοί ανθρώπων με κώφωση και αργότερα παιδιών που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού. (Fine & Helgeson, 2017)

Ένα μικρό κατοικίδιο ζώο είναι συχνά ένας εξαιρετικός σύντροφος για τους άρρωστους, ειδικά για χρόνιες περιπτώσεις. Ένα κατοικίδιο πουλί σε ένα κλουβί είναι μερικές φορές η μόνη ευχαρίστηση ενός αναπήρου που έχει περιοριστεί για χρόνια στο ίδιο δωμάτιο. Εάν μπορεί να ταΐσει και να καθαρίσει μόνος του το ζώο, θα πρέπει πάντα να ενθαρρύνεται να το κάνει (Nightingale, 1969). Πολλές υποθέσεις και θεωρίες έχουν από τότε αναπτυχθεί για να διερευνηθεί η επίδραση του δεσμού ανάμεσα στα ζώα και τον άνθρωπο, όπως η Θεωρία της Προσκόλλησης (attachment theory), η Θεωρία της Κοινωνικής Υποστήριξης (social support theory) και το Μοντέλο της Βιοψυχολογίας (biopsychological model) (Townsend et al, 2023).

Στον τομέα της Ψυχανάλυσης την δεκαετία του 1930 ο Φρόιντ ξεκινά να συμπεριλαμβάνει στις θεραπευτικές του συνεδρίες την σκυλίτσα του Jofi πιστεύοντας πως τα ζώα έχουν την δυνατότητα να καταλαβαίνουν τους ανθρώπους. Παρατήρησε πως η παρουσία της στον χώρο βοηθούσε τους ανθρώπους να ανοίγονται περισσότερο και να μιλούν για όσα σκέφτονται και αισθάνονται. Επίσης παρατήρησε πως η Jofi αντιλαμβανόταν πότε οι ασθενείς του ένιωθαν αγχωμένοι ή ήρεμοι. Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό που κατέγραψε ο Ψυχαναλυτής ήταν πως μέσω της Jofi μπορούσε να προσφέρει ένα περιβάλλον που προσφέρει ηρεμία χωρίς κριτική και μέσω της αλληλεπίδρασης των ασθενών του μαζί της μπορούσε να αξιολογεί καλύτερα τα χαρακτηριστικά του καθενός. Η ίδια έγινε ένας καλός συνεργάτης που καταλάβαινε και επικοινωνούσε πότε τελείωνε ο χρόνος των συνεδριών και η παρουσία της δημιουργούσε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον (Beck, 2010, Coren 2013, Coren, 2020).

Βακάλη Αγάθη, Εργοθεραπεύτρια, Ζωοθεραπεύτρια

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

1. Townsend, L.D., Findling, R.L., Gee, N.R. (2023). The Role of Companion Animals in the Treatment of Mental Disorders. American Psychiatric Association
2. Katcher A.H., Beck A.M. (1983). New Perspectives on Our Lives with Companion Animals. University of Pennsylvania Press; Philadelphia, PA, USA, 410–426
3. Pinel, P., (1806). Treatise on insanity. Hafner
4. Fine A.H., Helgeson J.I. (2017) Assistance Animals: Their Evolving Role in Psychiatric Service Applications. University of Denver Graduate School of Social Work
5. Fine A. (2017). Standing the Test of Time: Reflecting on the Relevance Today of Levinson’s Pet- Oriented Child Psychotherapy. Child Psychol. Psychiatry, 22, 9–15.
6. Levinson B.M. (1969). Pet-Oriented Child Psychotherapy. Charles, C. Thomas; Springfield, IL, USA
7. Levinson B.M., Mallon G.P. (1996). Pet-Oriented Child Psychotherapy. 2nd ed. Charles, C. Thomas; Springfield, IL, USA
8. Corson S.A., Corson E.O., Gwynne P.H. (1975). Pet-facilitated psychotherapy. In: Anderson R.S., editor. Pet Animals and Society. Baillière Tindall; London, UK: 19–36.
9. Corson, S.A., Corson, E.O., Gwynne, P.H., Arnold, L.E. (1977). Pet dogs as nonverbal communication links in hospital psychiatry. Psychiatry.;18:61–72.
10. O’Haire, M.E., Guérin, N.A., Kirkham, A.C. (2015). Animal-Assisted Intervention for trauma: a systematic literature review Frontiers in Psychology, Aug 7;6:1121
11. Ascarelli, M. (2010). Independent Vision: Dorothy Harrison Eustis and the Story of the Seeing Eye. Purdue University Press; West Lafayette
12. Fine A.H., Helgeson J.I. (2017) Assistance Animals: Their Evolving Role in Psychiatric Service Applications. University of Denver Graduate School of Social Work
13. Nightingale F. (1969). Notes on Nursing and Other Writings. Dover Publications Inc.; New York, NY, USA
14. Beck, M. (2010). “Beside Freud’s Couch, a Chow Named Jofi”. The Wall Street Journal.
15. Coren, S. (2013). “FREUDIAN PSYCHOLOGY. How Therapy Dogs Almost Never Came to Exist”. Psychology Today
16. Coren, S. (2020). “Who Was the First Therapy Dog?”. Psychology Today.