Αλεξάνδρου Στράτος. Δ/ντής Κέντρου ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
Βασισμένο στον American Occupational Therapy Assossiation (AOTA)
Πώς η Εργοθεραπεία Βοηθά Τα Άτομα Με Αυτισμό
Οι άνθρωποι με αυτισμό μπορούν να επωφεληθούν από την Εργοθεραπεία στον θεραπευτικό χώρο, στο σπίτι, το σχολείο και την κοινότητα. Ο αυτισμός είναι μια σύνθετη αναπτυξιακή διαταραχή. Ένα άτομο που έχει «Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος» (ΔΑΦ – Gilleberg 2010) έχει συχνά δυσκολίες στην επικοινωνία και την αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους. Τα ενδιαφέροντα του και τα έργα του (δραστηριότητες και δεξιότητες υποχρέωσης, ελεύθερου χρόνου και παιχνιδιού) μπορεί να είναι πολύ περιορισμένα και να επιδίδεται συχνά σε αυτο-ερεθιστικές συμπεριφορές (στερεοτυπίες).
Ποιος είναι ο ρόλος της ειδικότητας της Εργοθεραπείας στη θεραπεία του αυτισμού;
Ο Εργοθεραπευτής μελετά την ανθρώπινη ανάπτυξη και εξέλιξη. Είναι ειδικός στην κοινωνική, συναισθηματική, και νευρο-φυσιολογική εξέλιξη των δυσκολιών ενός ατόμου. Αυτή η γνώση τον βοηθά να προωθήσει τις δεξιότητες για την -όσο το δυνατόν περισσότερο- λειτουργική και ανεξάρτητη διαβίωση στα άτομα με ΔΑΦ.
Εργάζεται ως μέλος μιας ομάδας που περιλαμβάνει τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και τους άλλους επαγγελματίες υγείας και εκπαίδευσης. Βοηθά στο να τεθούν συγκεκριμένοι στόχοι παρέμβασης και επιβοήθησης για το άτομο με ΔΑΦ. Οι στόχοι αυτοί περιλαμβάνουν την κοινωνική αλληλεπίδραση, τη συμπεριφορά, την ικανότητα επίδοσης και την συμμετοχικότητα και λειτουργικότητα στο σπίτι, στην σχολική τάξη και τις λοιπές περιβαλλοντικές απαιτήσεις.
Ο Εργοθεραπευτής μπορεί να βοηθήσει με τρεις τρόπους: με την αξιολόγηση, την αιτιολόγηση και το πλάνο θεραπείας.
Πως βοηθάει η Εργοθεραπεία στην αξιολόγηση του ατόμου με αυτισμό;
Ο Εργοθεραπευτής παρατηρεί και αξιολογεί το παιδί για να διακρίνει εάν μπορεί να ανταπεξέλθει σε δραστηριότητες που αναμένονται να κάνουν τα παιδιά της ηλικίας του. Η αξιολόγηση περιλαμβάνει το αναπτυξιολογικό λειτουργικό δυναμικό του παιδιού όσον αφορά το ανθρώπινο έργο και το προσαρμοστικό έργο σε όλους τους τομείς των καθημερινών απαιτήσεων, όπως οι δεξιότητες αυτοφροντίδας (ρουτίνες, φαγητό, κύκλοι ημέρας, ντύσιμο, πλύσιμο κλπ), το κατάλληλο παιχνίδι, την λειτουργικότητα σε διαφορετικά περιβάλλοντα και την γνωστική επίδοση του παιδιού.
Ταυτόχρονα αξιολογεί τα ενδιαφέροντα του παιδιού, καθώς και τις περιβαλλοντικές παραμέτρους που διευκολύνουν ή δυσχεραίνουν το παιδί στην απόδοση έργου. Η αξιολόγηση θα στηριχτεί τόσο στον υποκειμενικό εντοπισμό των δυνατοτήτων και των δυσκολιών του παιδιού (κλινική παρατήρηση – clinical observations), όσο και στην αντικειμενική αξιολόγηση μέσω σταθμισμένων μετρήσεων (tests).
Επίσης, θα στηριχτεί και στην χρήση ερωτηματολογίων λειτουργικής εκτίμησης των γονέων και των εκπαιδευτικών για τις επιδόσεις του παιδιού στα αντίστοιχα περιβάλλοντα. Μερικές φορές, θα στηριχτεί και στην βιντεοσκόπηση του παιδιού στους χώρους λειτουργίας του κατά την ροή της ημέρας.
Αυτά βοηθούν στον καλύτερο εντοπισμό και εξεύρεση των δυσκολιών που μπορεί να αντιμετωπίζει το παιδί με ΔΑΦ στα διαφορετικά περιβάλλοντα του ή κατά τις διαφορετικές ώρες της ημέρας. Με αυτά τα μέσα, ο Εργοθεραπευτής μπορεί να μάθει για τις προσαρμοστικές αντιδράσεις του παιδιού στο περιβάλλον του. Για παράδειγμα, μέσω των ερωτηματολογίων, της συνέντευξης και της βιντεοσκόπησης, ο θεραπευτής μπορεί να εντοπίσει και να αξιολογήσει οποιοδήποτε από τα ακόλουθα για το παιδί με ΔΑΦ:
• εύρος προσοχής και αντοχή
• μετάβαση σε νέες δραστηριότητες
• παιχνίδι δεξιοτήτων
• ανάγκη για προσωπικό χώρο
• αντίδραση σε αισθητηριακούς ερεθισμούς όπως ήχους, αγγίγματα, κινητικές μετατοπίσεις κλπ
• τρόποι που έχει ανακαλύψει το παιδί για αυτο-ρύθμιση (ηρεμία ή ενεργοποίηση)
• περιβάλλον – ευκαιρίες που δίνει αυτό στο παιδί (διαμόρφωση χώρου, αντιδράσεις γονέων κλπ)
• κινητικές δεξιότητες, όπως η στάση του σώματος, η ισορροπία, ο χειρισμός των μικρών αντικειμένων
• επιθετικότητα ή άλλες ανεπιθύμητες συμπεριφορές
• αλληλεπιδράσεις μεταξύ του παιδιού και φροντιστών του ή και συνομηλίκων του
• τρόπους οργάνωσης του παιδιού για την μελέτη του, την αυτοεξυπηρέτησή του, το φαγητό του, κλπ
Από την αξιολόγηση στην αιτιολόγηση
Μόλις ο Εργοθεραπευτής συγκεντρώσει τις πληροφορίες που χρειάζεται για την απόδοση έργου του παιδιού, θα πρέπει να αιτιολογήσει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει και τον αντίκτυπο τους στην λειτουργικότητα του. Αυτή η αιτιολόγηση θα στηριχτεί στις γνώσεις της Νευρολογίας, Ψυχολογίας και Αναπτυξιολογίας που έχει εξειδικευτεί ο Εργοθεραπευτής.
Η κλινική αιτιολόγηση (clinical reasoning) θα στηριχτεί στα βασικά διεθνή μοντέλα κλινικής αιτιολόγησης που καλείται να ακολουθήσει ο Εργοθεραπευτής λαμβάνοντας υπόψιν το περιβάλλον, την ατομικότητα του παιδιού, τα ενδιαφέροντά του, τα αιτήματά του, τις αυτόματες επιλογές του και λειτουργίες του (ρουτίνες) και τις ικανότητες του παιδιού.
Με βάση λοιπόν τα παραπάνω, θα προσφέρει στην Διεπιστημονική ομάδα την άποψή του για τους λόγους που το κάθε ένα –εξατομικευμένα- παιδί με ΔΑΦ δυσκολεύεται στην λειτουργία του στο περιβάλλον.
Πώς μπορεί η ειδικότητα της Εργοθεραπείας να βοηθήσει ένα άτομο με αυτισμό;
Αφού ολοκληρωθεί η Εργοθεραπευτική αξιολόγηση και η αιτιολόγηση των δυσκολιών στην απόδοση συμβατού προς την πρόκληση έργου του παιδιού (προσαρμοστική αντίδραση), θα πρέπει ο Εργοθεραπευτής να σχεδιάσει και να αναπτύξει ένα πρόγραμμα επιβοήθησης του παιδιού. Δεν υπάρχει ποτέ μπούσουλας στη θεραπεία του παιδιού με ΔΑΦ. Κάθε δυναμικό του καθενός παιδιού είναι μοναδική και το πρόγραμμα παρέμβασης θα πρέπει να είναι αυστηρότατα εξατομικευμένο. Το μόνο που πρέπει να αναφερθεί, είναι ότι με βάση την διεθνή βιβλιογραφία, η όσο το δυνατόν νωρίτερα δομημένη και εξατομικευμένη Εργοθεραπευτική παρέμβαση έχει αποδειχθεί ότι λειτουργούν πάρα πολύ καλύτερα.
Η Εργοθεραπευτική παρέμβαση μπορεί να συνδυάσει μια μεγάλη ποικιλία στρατηγικών. Αυτές οι στρατηγικές μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να ανταποκρίνεται καλύτερα στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος και περιλαμβάνουν:
• δραστηριότητες κινητικού συντονισμού για να αναπτυχθεί η επιδεξιότητα
• δραστηριότητες παιχνιδιού για να ενισχυθεί η αλληλεπίδραση και η επικοινωνία
• λειτουργικές δραστηριότητες αυτοφροντίδας για να αναπτυχθεί η ανεξαρτησία
• προσαρμοστικές στρατηγικές, συμπεριλαμβανομένης της αντιμετώπισης μεταβάσεων και γενίκευσης
• ανάπτυξη δεξιοτήτων αισθητηριακής επεξεργασίας (οπτική, ακουστική, κινητική, πολυαισθητηριακή επεξεργασία) για να επιτευχθεί η αποτελεσματικότερη μάθηση
• αισθητηριακή δίαιτα για να βελτιωθεί το επίπεδο διέγερσης του παιδιού
• ανάπτυξη της ικανότητας επικέντρωσης, μοιράσματος και συνδυασμού της προσοχής για να επιτευχθεί η προσαρμοστικότητα
• ανάπτυξη ενδιαφερόντων για να μειωθούν οι εμμονές και οι αυτο-ερεθισμοί και να αυξηθεί η εμπλοκή του παιδιού με ΔΑΦ σε μεγαλύτερη γκάμα δραστηριοτήτων
• προσαρμογή, τροποποίηση του περιβάλλοντος ώστε να συναντήσει τις νευρολογικές και γνωστικές ανάγκες του παιδιού και να μειωθεί η ταραχή
Ποια είναι τα οφέλη από την εφαρμογή της Εργοθεραπευτικής παρέμβασης στον αυτισμό;
Ο συνολικός στόχος της Εργοθεραπείας είναι -όπως προαναφέρθηκε- να βοηθήσει το άτομο με ΔΑΦ να βελτιώσει την ποιότητα της ζωής του. Αυτό περιλαμβάνει τη ζωή στο σπίτι, στους ανοιχτούς χώρους και το σχολείο. Ο Εργοθεραπευτής βοηθά να αναπτυχθούν στο παιδί, να διατηρηθούν και να βελτιωθούν οι δεξιότητες του. Με αυτόν τον τρόπο, οι άνθρωποι με ΔΑΦ μπορούν να φτάσουν στον ανώτατο βαθμό της ανεξαρτησίας τους.
Ας δούμε μερικές από τις δεξιότητες που Εργοθεραπεία μπορεί να εκπαιδεύσει και να αναπτύξει στο άτομο με ΔΑΦ:
• δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης, όπως εκπαίδευση τουαλέτας, ντύσιμο, βούρτσισμα δοντιών, σίτιση, προετοιμασία φαγητού, σιγύρισμα και όποιες άλλες δεξιότητες αυτο-φροντίδας.
• λεπτές κινητικές δεξιότητες που απαιτούνται για την επεξεργασία αντικειμένων καθημερινής χρήσης (μολύβι, ψαλίδι, εργαλεία, κουμπώματα κλπ)
• αδρές κινητικές δεξιότητες που απαιτούνται για την κινητική ανεξαρτητοποίηση (βάδιση, στάση σώματος, σκαρφάλωμα, παιχνίδι, μετατόπιση κλπ)
• αντιληπτικές δεξιότητες (οπτικές, ακουστικές, απτικές κλπ) και δεξιότητες επεξεργασίας για την ανάπτυξη της κρίσης, της μνήμης, της γνώσης, της ανάγνωσης και της γραφής
• ανάπτυξη του παιχνιδιού και των ενδιαφερόντων
• ενίσχυση της συγκέντρωσης της προσοχής
• δεξιότητες επίλυσης καθημερινών προβλημάτων για την ανάπτυξη του πραξιακού δυναμικού
• επικοινωνία
• δόμηση της σκέψης, αναγνώριση κανόνων και προγράμματος
• κοινωνική ενσωμάτωση
Μέσα από την ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων, ένα παιδί με ΔΑΦ θα μπορέσει (με βάση το δυναμικό του) να κατακτήσει στενά συνδεδεμένες με όλα τα παραπάνω δεξιότητες όπως:
• να αναπτύξει πιο κατάλληλους τρόπους συσχέτισης με συνομηλίκους και με ενήλικες
• να μάθει πώς να επικεντρώνεται σε εργασίες – υποχρεώσεις
• να μάθει να λαμβάνει και καθυστερημένη ικανοποίηση με αυτά που κατάφερε
• να αναπτύξει την αυτο-γνωσία και την αυτό-ενημερότητά του σε σχέση με αυτά που μπορεί να καταφέρει ή όχι
• να αναπτύξει αξίες εαυτού όπως η συνεργασία, η υποχρέωση, το δικαίωμα της αυτοέκφρασης κλπ
• να μειώσει την παρορμητική συμπεριφορά του
• να μάθει να αναγνωρίζει τις προθέσεις των άλλων (θεωρία του νου)
• να εκφράζει τα συναισθήματα του με πιο κατάλληλους τρόπους
• να εμφανίζει καλύτερη συμμετοχή (στο παιχνίδι, στις κοινωνικές απαιτήσεις κλπ)
• να μάθει τρόπους να οδηγείται από μόνο του στην αυτο-ρύθμιση
Εργοθεραπεία, η «τέχνη του πράττειν» ή αλλιώς «η τέχνη του να κάνω συμβατικά το σωστό σε σχέση με αυτό που απαιτεί η κατάσταση» ή αλλιώς «κάνοντας αυτό που απαιτεί η περίσταση»!
